અનન્યા/080209/ફિલ્મ-સિનેમા

*
. .

* * * * * * ** **

અનન્યા/080209/ફિલ્મ-સિનેમા

ગુજરાતી ઇન્ટરનેટ પર ફિલ્મ-સિનેમાના ઇતિહાસની રસપ્રદ શ્રેણી ( હપ્તો 15)

આપના ચહેરા પરની ઇંતેજારી હું વાંચી શકું છું.

દ્વારકાદાસ નારણદાસ સંપત સૌરાષ્ટ્રના કચ્છી ભાટિયા હતા. “અનન્યા”ના ગયા અંકમાં મેં આપને પ્રથમ મૂંગી ગુજરાતી ફિલ્મ ‘શેઠ સગાળશા’ બનાવવાના પ્રયત્નની કથા કહી.

દ્વારકાદાસ સંપત, ગોરધનદાસ પટેલ અને એસ. એન. પાટણકરની કંપની ‘પાટણકર ફ્રેંડ્ઝ કંપની’એ નાની મોટી ફિલ્મો બનાવી. પણ તેમની ભાગીદારી લાંબો વખત ચાલી નહીં.

1918માં પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયું હતું. તે અરસામાં દ્વારકાદાસ સંપત  (સંપટ) નવાં સ્વપ્નાં સેવી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમને અમદાવાદના સાહસિક અને સ્વપ્નદ્રષ્ટા યુવાન માણેકલાલ પટેલનો સાથ મળ્યો. માણેકલાલ પટેલે લોનાવલામાં એક અલ્પજીવી ફિલ્મ કંપની ચલાવેલી. દ્વારકાદાસ સંપત અને માણેકલાલ પટેલ – બંને મિત્રોની મૈત્રી એક સંયુક્ત સાહસમાં પરિણમી. બંને મિત્રોએ મળી મુંબઈના ઇસ્ટ દાદર વિસ્તારમાં એક વાડી ખરીદી ત્યાં ‘કોહિનૂર ફિલ્મ કંપની’ની સ્થાપના કરી.

ટૂંક સમયમાં ‘કોહિનૂર ફિલ્મ કંપની’એ હિંદુસ્તાનની ‘એમજીએમ’ (MGM) તરીકે નામના મેળવી.

દ્વારકાદાસ સંપત અને માણેકલાલ પટેલની ‘કોહિનૂર ફિલ્મ કંપની’એ 1920માં પૂર્ણ રીતે ગુજરાતી ફિલ્મ ‘શ્રીકૃષ્ણ-સુદામા’ બનાવી. “અનન્યા”ના વાચકમિત્રો! કોહિનૂર ફિલ્મ્સનું ‘શ્રીકૃષ્ણ-સુદામા’ ગુજરાતની પ્રાદેશિક છાંટવાળું સર્વ પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર બન્યું.

1921માં તો કોહિનૂર ફિલ્મ કંપનીએ ‘ભક્ત વિદુર’ ફિલ્મથી ગુજરાતી સિનેમાને હિંદુસ્તાનભરમાં નામ અપાવ્યું. હિંદુસ્તાનમાં અંગ્રેજો સામે મહાત્મા ગાંધીએ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામ છેડ્યો હતો.

ગાંધીજીની અસહકારની હાકલ હવામાં ગુંજતી હતી ત્યારે ‘કોહિનૂર’ની ગુજરાતી ફિલ્મ ‘ભક્ત વિદુર’ રજૂ થઈ. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ-વિદુરની કથાને સમયને અનુરૂપ રાજકીય રંગ આપી આ ફિલ્મ બની હતી.

વિદુર તરીકે દ્વારકાદાસ અને શ્રીકૃષ્ણ તરીકે માણેકલાલ પટેલે   સરસ અભિનય કર્યો. યુવાન પારસી હોમી માસ્ટર આ ફિલ્મમાં દુર્યોધનના પાત્રમાં હતા. આપને કદાચ મારી વાત પર વિશ્વાસ નહીં થાય, પરંતુ ફિલ્મમાં પ્રાચીન કથાની આડમાં હિંદુસ્તાનના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને બિરદાવતો ગર્ભિત સંદેશ હતો.

હિંદુસ્તાનના સિનેમા-ઇતિહાસની આ પ્રથમ રાજકીય ફિલ્મ. તેના પ્રભાવથી અંગ્રેજો એવા ચોંકી ઊઠ્યા કે અંગ્રેજ સરકારે આ ફિલ્મ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. બ્રિટીશ સરકાર દ્વારા પ્રતિબંધિત થનાર હિંદુસ્તાનની પ્રથમ ફિલ્મ તે ‘ભક્ત વિદુર’. મિત્રો! મને આજે પણ તે વાત યાદ આવતાં રોમાંચ થઈ આવે છે.

1923-24માં કોહિનૂર ફિલ્મ કંપનીની ‘કાલા નાગ’ ફિલ્મ આવી .

ફિલ્મનું ટાઇટલ હતું ‘કાલાનાગ’ ઉર્ફે ‘કલિયુગકી સતી’ ઉર્ફે ‘ટ્રાયમ્ફ ઑફ જસ્ટીસ’

હિંદુસ્તાનની આ પ્રથમ અપરાધ-રહસ્ય ફિલ્મ. આ સસ્પેંસ-થ્રીલર ફિલ્મના દિગ્દર્શક કાનજીભાઈ રાઠોડ હતા. આ ફિલ્મ સાચી ખૂન કથા (ચાંપશી હરિદાસ મર્ડર કેસ)ના પરથી બનેલ હતી ફિલ્મની વાર્તા ગુજરાતી પટકથા લેખક મોહનલાલ જી. દવેએ લખી હતી.

“અનન્યા”ના વાચક મિત્રો! મોહનલાલ દવે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના પ્રથમ પટકથા લેખક. આ ફિલ્મમાં મિસ મોતી નામક અભિનેત્રી પણ ચમકેલી. આ ફિલ્મમાં ગુજરાતી પારસી અભિનેતા હોમી માસ્ટરનો અભિનય ખૂબ વખણાયો હતો. પાછળથી ‘કોહિનૂર’ની ઘણી ફિલ્મ્સનું દિગ્દર્શન હોમી માસ્ટરે કર્યું હતું. ‘કાલા નાગ’ના સિનેમેટોગ્રાફર ડી. ડી. દબકે (ડબકે) હતા કે જે ભારતીય સિનેમા ઉદ્યોગના સર્વ પ્રથમ અભિનેતા હતા.

હું આપને યાદ કરાવું, મારા મિત્રો! ડી. ડી. દબકે દાદાસાહેબ ફાલકેની પ્રથમ ફિલ્મ ‘રાજા હરિશ્ચંદ્ર’માં મુખ્ય અભિનેતા હતા.

* * ** * * ગુજરાતી ઇન્ટરનેટ પર સાપ્તાહિક “અનન્યા” પર સિનેમા (ચલચિત્ર)ના ઇતિહાસની સર્વપ્રથમ રસપ્રદ શ્રેણી ( હપ્તો 15) * * અનન્યા/080209/ફિલ્મસિનેમા/હરીશદવે * * *

* * ** * ** * ** *

* * ** * ** * ** *

* * ** * ** * ** *