અનન્યા/080202/ફિલ્મ-સિનેમા

.

*

અનન્યા/080202/ફિલ્મ-સિનેમા

ગુજરાતી ઇન્ટરનેટ પર ફિલ્મ-સિનેમાના ઇતિહાસની રસપ્રદ શ્રેણી ( હપ્તો 14)

મુંબઈમાં નાનક્ડી વિદેશી ફિલ્મો આકર્ષણ જમાવી રહી હતી, ત્યારે 1902માં દ્વારકાદાસ સંપટ (સંપત) નામના મહત્વાકાંક્ષી યુવાને સૌરાષ્ટ્ર છોડી મુંબઈને પોતાનું વતન બનાવ્યું. મિત્રો! આજે પણ મને સંપટ શેઠની સાહસવૃત્તિ, દ્રઢતા અને લગની યાદ છે.

દ્વારકાદાસ સંપટ થોડા વર્ષો સુધી નાનામોટા વ્યવસાય કરતા રહ્યા. તેમને ફિલ્મ લાઇન પ્રત્યે ખેંચાણ થયું.

“અનન્યા” પર મેં આપને પહેલાં જણાવ્યું કે 1917માં દાદાસાહેબ ફાલકેની ‘લંકાદહન’ રજૂ થઈ. તેનાં ટ્રીક દ્રશ્યો દ્વારકાદાસની આંખોમાં વસી ગયાં.

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ ચાલતું હતું, ત્યારે સાહસિક ગુજરાતીઓ વિદેશી અને દાદાસાહેબની ફિલ્મોના વિતરણ-પ્રદર્શનના વ્યવસાયમાં તકદીર અજમાવતા હતા. દ્વારકાદાસને વિચાર આવ્યો: ‘શું હું ગુજરાતી ભાષામાં ફિલ્મ ન બનાવી શકું?’

દ્વારકાદાસ સંપટે શેઠ પાટણકર અને શેઠ ગોરધનદાસ સાથે ભાગીદારી કરી. “અનન્યા”ના વાચકમિત્રો! મેં આપને અમેરિકાના વૈજ્ઞાનિક થોમસ આલ્વા એડિસનના કાઇનેટોસ્કોપની વાત કરેલી છે.

સંપટ શેઠે એડિસનનું ‘કાઇનેટોસ્કોપ’ વિદેશથી મગાવ્યું.

શેઠ સગાળશાની લોકપ્રિય વાર્તા પરથી ફિલ્મ ઉતારી. તે સમયે ફિલ્મની ‘પોઝિટિવ’ કાઢવા – પ્રિન્ટ નિકાળવા ઇલેક્ટ્રીસિટીથી ચાલતાં યંત્રો ન હતાં. ફિલ્મની યોગ્ય પ્રિન્ટ નીકળી ન શકતાં દ્વારકાદાસ સંપટની ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ ફિલ્મ ‘શેઠ સગાળશા’ ડબ્બામાં જ ગૂંગળાઈ ગઈ!

પ્રથમ પ્રયત્ને નિષ્ફળતાથી દ્વારકાદાસ હિંમત ન હાર્યા.

તેમણે લોનાવલામાં દેશની પ્રથમ ફિલ્મ પ્રોસેસિંગ અને પ્રિન્ટિંગ લેબોરેટરી સ્થાપી.

આમ, હિંદુસ્તાનના સિનેમા ઉદ્યોગની બુનિયાદમાં શેઠ દ્વારકાદાસ સંપટનું – એક ગુજરાતીનું – બહુમૂલ્ય યોગદાન મળ્યું.

બે-ત્રણ વર્ષમાં સંપટ શેઠે ‘વિશ્વામિત્ર-મેનકા’, ‘કચ-દેવયાની’ આદિ મૂંગી ફિલ્મો બનાવી.

પહેલા વિશ્વયુદ્ધ પછી સૌરાષ્ટ્રના સાહસિક શેઠ દ્વારકાદાસ સંપટ અને અમદાવાદના સ્વપ્નશિલ્પી માણેકલાલ પટેલનો મેળાપ થયો અને 1920માં બંનેએ ‘કોહિનૂર ફિલ્મ કંપની’ ની સ્થાપના કરી. ભારતીય સિનેમા ઉદ્યોગને નવી દિશાએ દોરતી ઘટનાઓ “અનન્યા”ના આગામી અંકમાં આપણે જોઇશું.

* * ** * * ગુજરાતી ઇન્ટરનેટ પર સાપ્તાહિક “અનન્યા” પર સિનેમા (ચલચિત્ર)ના ઇતિહાસની સર્વપ્રથમ રસપ્રદ શ્રેણી ( હપ્તો 14) * * અનન્યા/080202/ફિલ્મસિનેમા/હરીશદવે * * *

* * * * * * ** **