અનન્યા/071208/ફિલ્મ-સિનેમા

* *

અનન્યા/071208/ફિલ્મ-સિનેમા

* *

બ્રિટીશ રાજના હિંદુસ્તાનમાં સિનેમા ઉદ્યોગના આરંભની કહાણી આપને વર્ણવી રહ્યો છું.

વીસમી સદીનો ઉદય હજી હમણાં જ થયો હતો. ભારતમાં મૂંગી ફિલ્મોના નાના નાના ટુકડાઓ તંબૂ થિયેટરોમાં બતાવાતા તે આપણે “અનન્યા”ના ગયા અંકમાં જોયું.

ભારત પરથી નજર હટાવી તે સમયના વિશ્વ પર એક નજર નાખીશું?

ફિલ્મના ઇતિહાસને ન્યાય આપવો હોય તો અમેરિકાના એડિસન તથા ફ્રાંસના લુમિયેર ભાઈઓના નામ સાથે એક અન્ય નામ (કે ‘ગુમનામ’ નામ?)ને યાદ તો કરવું જોઇએ. આ મહાશય પણ ફ્રેંચ.

તેમનું નામ લુઈ એમિ. તેમની જીવન કહાણી રહસ્યકથા જેવી રહી છે. પણ એવું કહેવાય છે કે ફ્રાંસના લુઈ મહાશયે ઇ.સ. 1888માં વિશ્વની પ્રથમ ફિલ્મ (ચલચિત્ર)નો પ્રયોગ કેટલાક આમંત્રિતો સમક્ષ કરેલો. તે પછીના બે વર્ષમાં લુઈ મહાશય રહસ્યમય રીતે ગુમ થઈ ગયા!

લુમિયેર બ્રધર્સના સફળ શોની વાત આપણે ગયા અંકમાં જોઈ ગયા. 1896 પછી કેટલીક નાની નાની ફિલ્મો બનતી રહી.

તેમાં નોંધપાત્ર કહી શકાય તેવી ફિલ્મ 1902માં આવી. તે અમેરિકન ફિલ્મ હતી જ્યોર્જ મેલિસની “A Trip to the Moon”.

1903માં એડવિન પોર્ટરની ફિલ્મ “ધ ગ્રેટ ટ્રેઇન રોબરી” (The Great Train Robbery) બની. આ જ ફિલ્મની રી-મેક ફિલ્મ “The Great Train Robbery” તરીકે જ સિગ્મંડ લુબિન નામક સિનેમેટોગ્રાફરે 1904માં બનાવી. સિનેમાના ઇતિહાસમાં આ ફિલ્મોનું ખાસ સ્થાન ગણાય છે.

વિશ્વભરમાં પ્રથમ ફીચર ફિલ્મ બનાવવાનું માન ઓસ્ટ્રેલિયા ખાટી ગયું! 1906માં વિશ્વની પ્રથમ ફીચર ફિલ્મ “The Story of Kelly Gang” ઓસ્ટ્રેલિયામાં રજૂ થઈ.

તે પછીના વર્ષે અમેરિકામાં કાબેલ સિનેમેટોગ્રાફર સિડની ઓલ્કોટની ફિલ્મ ‘બેન હર’ (Ben-Hur) આવી. 1908માં અમેરિકાના મહાન વૈજ્ઞાનિક-સંશોધક થોમસ આલ્વા એડિસન પ્રથમ અમેરિકન ફિલ્મ નિર્માણ સંબંધિત કંપનીના સ્થાપક બન્યા.

એડિસન દ્વારા સ્થાપિત અમેરિકાની (અને વિશ્વની પણ) આ પ્રથમ ફિલ્મ કંપનીનું નામ ‘ધ મોશન પિક્ચર્સ પેટન્ટ કંપની’ (The Motion Picture Patents Company, USA) હતું. આ સાથે એડિસને પોતાનો સ્ટુડિયો વિકસાવ્યો. થોમસ આલ્વા એડિસનના “Edison Studios” ની ફિલ્મ ‘ફ્રેંકનસ્ટાઇન’ (Frankenstein) સારો એવો રસ જન્માવી ગઈ.

સિનેમા ઉદ્યોગ માટે 1911નું વર્ષ અતિ મહત્વનું રહ્યું.

અમેરિકાના હોલિવુડમાં નેસ્ટર ફિલ્મ્સે (Nestor Films) સર્વ પ્રથમ મોશન પિક્ચર સ્ટુડિયો ફિલ્મ નિર્માણ માટે સ્થાપ્યો.

આમ, ફિલ્મ ઉદ્યોગ પા પા પગલી ભરતો થઈ ગયો.

ફિલ્મ ઇતિહાસ ખુદ એક રસપ્રદ કથા છે.

આજે આપણે મલ્ટીપ્લેક્સમાં બેઠા બેઠા ફિલ્મ માણીએ છીએ ત્યારે સ્ક્રીન પર – રૂપેરી પડદા પર – ચિત્રપટ પર હાલતાં-ચાલતાં-બોલતાં ચિત્રો જોઈ ખુશ થઈ જઈએ છીએ.

પણ ખામોશ રહેતા રૂપેરી પડદાની સાથે આપે ક્યારેય વાત કરી છે ખરી?

આવતા અંકથી “અનન્યા”ના ફિલ્મ-સિનેમા પૃષ્ઠ પર એક કૌતુક હશે!

સિનેમાના ઇતિહાસની, ફિલ્મ ઉદ્યોગની કહાણી હવે હું નહીં કહું! ફિલ્મની કથા હવે સિલ્વર સ્ક્રીન કહેશે!

ચિત્રપટના હોઠેથી સરતા શબ્દોમાં ફિલ્મ કહાણી … કેવી મઝાની વાત!

આપ ફિલ્મ ઇતિહાસને સ્વયં રૂપેરી પડદાના મુખે જ સાંભળશો..

આપને ખૂબ આનંદ આવશે! આવતા અંકે . * * અનન્યા/071208/હરીશ  દવે * *

* *